Over Dementie, PTSS en Trauma

Over Dementie, PTSS en Trauma

Krijg via een “cliënt-opstelling” meer relevante informatie

  

We lezen de laatste tijd steeds meer over mensen met dementie en PTSS. Als gevolg van een trauma uit het verleden kan een cliënt behoorlijk (verbaal) agressief en gewelddadig gedrag vertonen. Het plotseling weg willen vluchten of helemaal bevriezen. Dit gedrag roept vaak angst en machteloosheid op bij alle betrokkenen.

 

Wat je niet weet maar wel degelijk deert

Sommige traumatische gebeurtenissen die een cliënt heeft meegemaakt zijn niet bekend bij de familie en zelfs bij de cliënt niet. Deze kunnen zijn ontstaan in het pre-verbale stadium. Dit is de periode van in de baarmoeder tot de leeftijd van ongeveer 4 jaar. In die periode kunnen we een indrukwekkende ervaring meemaken waarvoor we later geen woorden kunnen vinden. Echter de emotionele en motorische informatie zit er nog wel en werkt nog door in de cliënt zijn onderbewuste, oftewel “de onderstroom genoemd”.

 

Wat je niet weet kan er toch zijn

Vaak ontbreekt er bij de zorgmedewerkers informatie over deze indrukwekkende gebeurtenissen. De mentale en emotionele verhaallijn over wat er nu eigenlijk precies gebeurd is. Wat maakt dat de cliënt getriggerd wordt en dit onbegrepen gedrag vertoont? De cliënt kan er zelf niet meer over spreken en de familie komt niet verder dan “hij heeft in de oorlog gediend” of “zij heeft vroeger veel meegemaakt”.

Ook de chemie die de cliënt soms met een specifieke medewerker kan hebben is niet altijd direct te verklaren. Deze ontmoeting tussen beiden kan iets triggeren bij de cliënt.

Welke interventies zijn hier zinvol?

 

Soorten trauma in de literatuur

De literatuur spreekt van een type 1 trauma als een acute, eenmalige, schokkende gebeurtenis uit het verleden. Denk bijvoorbeeld aan een verkeersongeluk of een oorlogstrauma. Deze gebeurtenissen waren kort en eenmalig De cliënt wordt later plotsklaps angstig, krijgt herbelevingen en nachtmerries. Bij deze symptomen denkt men vaak aan een PTSS-stoornis. Er moet iets verschrikkelijks zijn gebeurd.

 

Het grote collectieve wegkijken

Er zijn echter veel meer indrukwekkende ervaringen die bij de cliënt met dementie doorwerken en die zich uiten in onbegrepen gedrag. De oorzaak hiervan zijn geen korte eenmalige gebeurtenissen, maar een langdurige blootstelling aan nare ervaringen, denk hierbij aan mishandeling, seksueel misbruik enz. De literatuur spreekt hier van het type 2 trauma.

 

Een andere bron van trauma waar weinig over gesproken wordt is affectieve verwaarlozing, of ouders die een psychische stoornis hebben zoals depressie of borderline. Volgens de psychiater Bram Bakker is affectieve verwaarlozing het ontbreken van gezonde onderdelen (aanraking, liefde en warmte) van een onbekommerde jeugd. Deze gebeurtenissen kunnen in hun werking ook traumatisch zijn. Ik noem dit het verbindingstrauma.

We kijken collectief liever niet naar deze schaduwkant van ons menselijk bestaan. Zodoende komt ze vaak ook niet aan bod bij de anamnese van de cliënt.

 

Uit de onderstroom naar boven

In principe werken bij een persoon met dementie dezelfde trauma-wetmatigheden als bij iemand die geen dementie heeft. Namelijk als het te pijnlijk wordt dan vindt er een splitsing in het brein plaats. We transporteren dan de pijn en andere informatie van de gebeurtenis naar het onderbewuste oftewel de onderstroom. Door de dementie verdwijnt het vermogen om trauma’s te kunnen verdringen naar deze onbewuste laag. We spreken hier van een aangetaste inhibitie of remming. Ook door het ontbreken van een tijdslijn-bewustzijn kan de cliënt niet meer bewust schakelen tussen toen en nu, hetgeen bewuste verwerking en communicatie hierover bemoeilijkt.

 

Dementie is disconnectie

Je zou dementie kunnen omschrijven als een gebeuren waarbij het leven zich terugtrekt.

Een trage disconnectie van alles wat iemand was:

disconnectie met de oude identiteit;

disconnectie met helder kunnen denken;

disconnectie met de remming om gevoelens te kunnen reguleren;

disconnectie met het lichaam, de zintuigen en beweging;

disconnectie met het vermogen om te beseffen dat er morgen weer een dag is.

 

Hierdoor ontstaat bij de cliënt een constante chronische angst voor het verliezen en verdwijnen van grip. De chronische stress die deze angst oproept tast het vermogen om te verdringen nog meer aan. Dit heeft tot gevolg dat de onderdrukte trauma’s en dus alle indrukwekkende ervaringen die iemand heeft meegemaakt zich gaan manifesteren.

 

Het dilemma van het land van toen

Binnen de belevingsgerichte zorg richten we ons in verbinding met de cliënt ook voor een gedeelte op het verleden:

we passen de omgeving aan zoals toen;

we luisteren naar de muziek van toen;

we kijken naar de foto’s van toen;

we bereiden het eten van toen;

we spreken over personen en situaties van toen.

 

Door deze vaak fijne beelden en situaties van toen zakt de stress van gripverlies en verdwijning. Daar was het veilig en fijn denken we dan. Is er iemand al eens op het idee gekomen dat als we het land van toen bezoeken, we ook de trauma’s van toen kunnen oproepen?

 

Trauma is ook disconnectie

De indrukwekkende ervaringen die iemand in het verleden heeft meegemaakt kunnen traumatisch zijn geweest. Dit is echter niet het trauma zelf. Het trauma zelf is de disconnectie die iemand in het heden ervaart, de mentale verwarring of de emotionele disregulatie. Vervolgens is er nog het totale afsluiten van de levensstroom.

 

Therapie of verwerking in het verleden of de toekomst is onmogelijk. Net zoals je niet in het verleden of de toekomst kunt ademen kun je ook geen trauma helen in het verleden of de toekomst. Daarom werkt voortdurend praten over een trauma bij ons niet echt. Het vertellen is het verhaal van toen en niet de emotionele heling van nu.

 

De informatie van de cliënt m.b.t. vroeger kan echter helpen om de triggers te begrijpen zodat we effectievere interventies kunnen kiezen. In mijn trainingen aan zorgpersoneel besteed ik veel aandacht aan het op een andere manier lezen van de cliënt. Met name de sensomotorische getuigenis over wat de cliënt in zijn of haar gedrag laat zien, en het verdiepen van de eigen intuïtieve kwaliteiten van het zorgpersoneel zijn hierbij heel belangrijk. Het is soms meer invoelen dan denken.

 

 

Resonantie en de verstrikking met de medewerker als trigger

Soms is bij onbegrepen gedrag de medewerker verstrikt met het thema van de cliënt. Bijvoorbeeld als ze beiden een groot verlies of geweld hebben meegemaakt. Het is alsof we als mens een zesde zintuig hebben ontwikkeld voor het onbewust herkennen van elkaars thema’s. Daar is de mysterieuze aantrekking via de herkenning gaande, echter ook de aantrekking en beleving van gezamenlijke pijn. Er zijn legio voorbeelden beschikbaar over hoe we bijvoorbeeld steeds weer dezelfde schadelijke situaties in stand houden. In systemisch werk wordt dit fenomeen aangeduid met resonantie.

 

 

Een cliënt-opstelling

Een agressieve cliënt fixeren, sederen of afzonderen is een heftige interventie voor zowel de zorgmedewerker als de familie. We zullen dus de moed of voldoende wanhoop moeten hebben om andere benaderingen toe te staan. Mindfulness was tien jaar geleden ook een vloekwoord voor de liefhebber van “evidence based”, inmiddels is het positieve effect hiervan overtuigend bewezen.

Ik ben ervan overtuigd dat het een kwestie van tijd is dat ook opstellingen zijn plek zal krijgen in het werkveld.

 

Een cliënt opstellen is een vorm van systemisch werk. Zelf pas ik deze werkvorm al jaren toe bij zorgmedewerkers en teams met een begeleidingsvraag. De kracht van een opstelling is dat buiten de zintuiglijke en intellectuele informatie, ook de intuïtieve informatie van de medewerkers aangesproken wordt. Dit vraagt om een gevoelige opsteller die de positie van de cliënt inneemt, en een medewerker die de moed heeft zich open te stellen voor nieuwe wegen.

 

Het zou fijn zijn als we een beter zicht krijgen op de informatie uit de onderstroom van zowel de cliënt als de medewerker. Ook voor familieleden van een cliënt kan een opstelling een heilzame ervaring zijn. Vaak moeten zij jarenlang leven met de gevolgen van trauma bij de cliënt. We zullen het begrip trauma breder moeten gaan interpreteren.

Daarnaast zal systemisch werk ook een verdiepend inzicht geven op de collectieve onderstroom van teams en organisaties, met name als het gaat om burn-out problematiek die nu actueel is.

 

“Eerst diep genoeg kijken en dan zien wat er nodig is”

 

Frank Hoffmann

 

 

Senior Trainer, ZorgCollegeLimburg, Agressietrainingen.

Therapeut, Trauma en Burn Out-Constellaties.

Gezondheidszorg/ GGZ.

06 239 336 26

 

Online CV – www.frankhoffmann.nl

Bedrijfstrainingen – www.zorgcollegelimburg.nl

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *